Thema

Verdwenen plekken in Noord-Holland

Een verdwenen plek is niet leeg. Vaak blijven funderingen, sloten, hoogteverschillen, straatnamen of onverwachte open ruimtes achter. Soms is alleen bekend dat onder een modern landschap een oudere wereld ligt. Deze plekken vragen om langzaam kijken en om het verschil te zien tussen wat er nu staat en wat hier ooit het middelpunt vormde. Verdwenen plekken in Noord-Holland zijn er in veel vormen: verdronken dorpen, afgebroken kastelen, verdwenen kerkhoven, verdwenen sluizen en nederzettingen die door stadsuitbreiding uit beeld raakten. Ieder type verdwijning laat andere sporen na.

15 plekken

Verdwenen door water, groei of verwaarlozing

Noord-Holland kent veel manieren waarop een plek kon verdwijnen. Stormvloeden en kustafslag namen land mee. Droogmakingen en kanalen veranderden watergebieden volledig. Stadsuitbreiding schoof over dorpen, buitenplaatsen en begraafplaatsen heen. Kastelen werden afgebroken toen hun militaire of bestuurlijke functie verdween.

Soms gebeurde de verdwijning plotseling, soms over tientallen jaren. Een dorp kon na een ramp worden verlaten, maar een industriegebied kon ook langzaam zijn functie verliezen en stukje bij beetje verdwijnen. De oorzaak bepaalt welke sporen achterblijven: reliëf, funderingen, waterlopen, namen of slechts herinneringen.

De waarde van een nauwelijks zichtbaar spoor

Een restant hoeft niet groot te zijn om betekenis te hebben. Een gebogen sloot kan de omtrek van een kasteel volgen. Een bomenrij kan een oude weg markeren. Een leeg grasveld kan de plek van huizen, graven of een kerk zijn. Zodra je weet wat je zoekt, verandert een ogenschijnlijk gewone ruimte in een historische kaart op ware grootte.

Juist omdat het spoor klein is, vraagt het om context. De detailpagina’s leggen uit wat hier lag, wat verdween en waarom de resterende vorm nog van belang is. Daarmee wordt een vrijwel onzichtbaar restant weer leesbaar zonder dat het groter of spectaculairder hoeft te worden gemaakt.

Plekken om te ontdekken

Dorpsgezicht in Velsen-Zuid, in de omgeving van de Romeinse vindplaatsen

Foto: Gerard Hogervorst (Gmhogervorst)

Credit: Foto: Gerard Hogervorst, gebruikersnaam Gmhogervorst op de Nederlandstalige Wikipedia, via Wikimedia Commons, CC BY 1.0 NL

Licentie: CC BY 1.0 NL

Bewerking: Geen wijzigingen.

Verdwenen plekken

Castellum Flevum, het verdwenen Romeinse fort bij Velsen

Velsen

Bij Velsen lag aan het begin van de eerste eeuw een Romeins havenfort met wallen, grachten, barakken, werkplaatsen, steigers en andere havenconstructies. Dit fort, tegenwoordig Velsen 1 genoemd, werd omstreeks…

Bekijk deze plek

Open duinvallei van Groot Olmen in Nationaal Park Zuid-Kennemerland

Foto: Ymblanter

Credit: Foto: Ymblanter, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Licentie: CC BY-SA 4.0

Bewerking: Geen wijzigingen.

Verdwenen plekken

Groot Olmen, nederzettingen onder het duinzand

Bloemendaal

Onder het duinzand van Groot Olmen liggen resten van vroegmiddeleeuwse nederzettingen die tussen ongeveer 450 en de negende eeuw werden bewoond. Boeren bouwden er houten woonstalhuizen, hielden vee en bewerkte…

Bekijk deze plek

Historische grafzerken uit de in 1944 gesloopte Hervormde kerk van Petten

Foto: EdwinH

Credit: Foto: EdwinH, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Licentie: CC BY-SA 4.0

Bewerking: Geen wijzigingen.

Verdwenen plekken

Het derde Petten

Schagen

Rond de kerk en de oude begraafplaats lag tot de Tweede Wereldoorlog het derde Petten. Het kustdorp bestond uit lage huizen, straten, een raadhuis, winkels, scholen, boerderijen en een kerk achter de zeewering…

Bekijk deze plek

Historische kaart van de Hondsbossche Zeewering, de duinen en de polders bij Petten

Foto: Hendrik de Leth, naar Jan Spruytenburgh

Credit: Kaart: Hendrik de Leth, naar Jan Spruytenburgh, Rijksmuseum, via Wikimedia Commons, CC0

Licentie: CC0 1.0

Bewerking: Geen wijzigingen.

Verdwenen plekken

Het eerste Petten

Schagen

Ten zuiden van het huidige Petten lag in de middeleeuwen een vissersdorp bij het Hondsbosch. Het stond bekend als Petten dat Hontsbosch hiet en wordt in sommige reconstructies verbonden met Petten in Nolmerban…

Bekijk deze plek

Achttiende-eeuwse fantasietekening van het verdwenen kasteel van Wijdenes

Foto: Jacobus Stellingwerff

Credit: Tekening: Jacobus Stellingwerff, naar Andries Schoemaker, collectie Westfries Archief, via Wikimedia Commons, publiek domein

Licentie: Public domain

Bewerking: Geen wijzigingen.

Verdwenen plekken

Het verdwenen kasteel van Wijdenes

Drechterland

Aan de toenmalige kust bij Wijdenes stond in de late dertiende eeuw een kasteel van graaf Floris V. De burcht moest zijn macht in West-Friesland ondersteunen en bestond waarschijnlijk nog geen vijftien jaar. N…

Bekijk deze plek

Ruig groen en water in natuurgebied De Lange Bretten in Amsterdam

Foto: Marion Golsteijn

Credit: Foto: Marion Golsteijn, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Licentie: CC BY-SA 4.0

Bewerking: Geen wijzigingen.

Verdwenen plekken

Huis te Bretten

Amsterdam

Tussen de Haarlemmertrekvaart en de oude Spaarndammerdijk stond vanaf de zeventiende eeuw Huis te Bretten. Het huis werd vooral bekend als herberg, tapperij en eetgelegenheid voor reizigers langs de trekvaart…

Bekijk deze plek

De entree van begraafplaats Huis te Vraag aan de Rijnsburgstraat in Amsterdam

Foto: Marion Golsteijn

Credit: Foto: Marion Golsteijn, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Licentie: CC BY-SA 3.0

Bewerking: Geen wijzigingen.

Verdwenen plekken

Huis te Vraag

Amsterdam

Aan de Rijnsburgstraat ligt Huis te Vraag, een oude begraafplaats op de grond van een verdwenen buitenplaats. De naam is ouder dan de begraafplaats en bleef bestaan nadat het huis in 1890 was gesloopt. Tussen…

Bekijk deze plek

Brug 2108 bij de overgang van de Volendammerweg naar de Poppendammergouw in Amsterdam-Noord

Foto: Ceescamel

Credit: Foto: Ceescamel, via Wikimedia Commons, CC0

Licentie: CC0 1.0

Bewerking: Geen wijzigingen.

Verdwenen plekken

Poppendam, verdwenen veennederzetting in Waterland

Amsterdam

Tussen Ransdorp en Zunderdorp lag in de middeleeuwen Poppendam, een vroege veennederzetting aan de Poppendammer Die. De bewoners bouwden hun houten huizen rechtstreeks op de slappe veengrond. Vloeren zakten we…

Bekijk deze plek

Sloop van de kerktoren van het dorp Rijk tijdens de uitbreiding van Schiphol in 1959

Foto: Harry Pot / Anefo

Credit: Foto: Harry Pot / Anefo, Nationaal Archief, via Wikimedia Commons, CC0

Licentie: CC0 1.0

Bewerking: Geen wijzigingen.

Verdwenen plekken

Rijk, verdwenen voor Schiphol

Haarlemmermeer

Waar nu het luchthavenlandschap van Schiphol ligt, bevond zich tot 1959 het dorp Rijk. De nederzetting ontstond na de drooglegging van de Haarlemmermeer en groeide langs de Aalsmeerderweg, de Vijfhuizerweg en…

Bekijk deze plek

Historische kaart van Marken uit 1793 met de oude vorm van het eiland en de dijken

Foto: Jan Peereboom

Credit: Afbeelding: Jan Peereboom, Noord-Hollands Archief, via Wikimedia Commons, publiek domein

Licentie: Public domain

Bewerking: Geen wijzigingen.

Verdwenen plekken

Verdronken land bij Marken

Waterland

Langs de zuidkant van Marken eindigt het eiland tegenwoordig bij de dijk, maar vroeger liep het land verder door. Op bewoonde werven lagen Thamiswerf, Houtemanswerf en Kraaienwerf, kleine buurten die in de ach…

Bekijk deze plek

Historische foto uit 1959 van de boogbrug en hekpijlers van de verdwenen buitenplaats Volgerwijck

Foto: Siebe Jan Bouma

Credit: Foto: Siebe Jan Bouma. Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Licentie: CC BY-SA 4.0

Bewerking: Geen wijzigingen.

Verdwenen plekken

Verdwenen buitenplaatsen van de Beemster

Purmerend

Langs de rechte wegen van de Beemster stonden in de zeventiende eeuw tientallen buitenplaatsen van Amsterdamse kooplieden en bestuurders. Achter sierlijke toegangshekken lagen herenhuizen, formele tuinen, boom…

Bekijk deze plek

Topografische kaart uit 1909 waarop Wieringen nog volledig als eiland is weergegeven

Foto: Onbekende vervaardiger

Credit: Afbeelding: onbekende vervaardiger, via Wikimedia Commons, publiek domein

Licentie: Public domain

Bewerking: Geen wijzigingen.

Verdwenen plekken

Verdwenen eilandwereld Wieringen

Hollands Kroon

Wieringen ligt nog altijd op dezelfde plaats, maar de eilandwereld die hier eeuwenlang bestond is verdwenen. Het hoger gelegen land werd omringd door Waddenzee, Amsteldiep en Zuiderzee en ontwikkelde een eigen…

Bekijk deze plek

Tekening uit 1730 van de laatste ruïneresten van kasteel Kronenburg bij Castricum

Foto: Abraham Rademaker

Credit: Afbeelding: Abraham Rademaker, Noord-Hollands Archief, via Wikimedia Commons, CC0

Licentie: CC0 1.0

Bewerking: Geen wijzigingen.

Verdwenen plekken

Verdwenen kasteel Kronenburg bij Castricum

Castricum

In de weilanden ten zuidoosten van Castricum stond ooit kasteel Kronenburg, een vrijwel vierkante waterburcht met torens, grachten en een afzonderlijk voorplein. Het kasteel verdween na verwoesting en langduri…

Bekijk deze plek

Achttiende-eeuwse prent met een symbolische voorstelling van de verwoesting van Vronen

Foto: Anonieme prentmaker, naar Reinier van Persijn

Credit: Afbeelding: anonieme prentmaker naar Reinier van Persijn, Rijksmuseum, via Wikimedia Commons, publiek domein

Licentie: CC0 1.0

Bewerking: Geen wijzigingen.

Verdwenen plekken

Verwoest Vronen

Dijk en Waard

Onder het huidige Sint Pancras liggen resten van Vronen, een middeleeuws dorp op een oude strandwal. Op 27 maart 1297 leden de opstandige West-Friezen hier een beslissende nederlaag tegen het leger van de graa…

Bekijk deze plek

Luchtfoto van De Woude en het omliggende waterlandschap

Foto: Milliped

Credit: Foto: Milliped, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Licentie: CC BY-SA 4.0

Bewerking: Geen wijzigingen.

Verdwenen plekken

Wouthuyse, verdwenen dorp bij De Woude

Castricum / Alkmaar

Bij De Woude, aan de rand van het Alkmaardermeer en de Markervaart, lag het verdwenen gehucht Wouthuyse. Archeologisch onderzoek bracht sporen aan het licht van een zeventiende-eeuws erf met gebouwresten, aard…

Bekijk deze plek

Kijk met het verleden naast het heden

Gebruik oude kaarten of de uitleg op de detailpagina, maar kijk daarna weer zonder scherm. Vergelijk zichtlijnen, waterlopen en perceelsgrenzen. Vraag je af waarom een plek leeg bleef, waarom een weg plotseling buigt of waarom een sloot een onlogische vorm heeft.

Juist waar het moderne landschap niet helemaal logisch lijkt, kan een verdwenen structuur nog invloed uitoefenen. Een oude kasteelgracht bepaalt soms nog een perceel, een verdwenen dorpsstraat blijft zichtbaar in een pad en een voormalige kustlijn kan nog als hoogteverschil worden herkend.

Welke verdwenen plekken kun je bezoeken?

Binnen dit thema vind je verdronken dorpen, verdwenen kastelen, afgebroken kerken, voormalige begraafplaatsen, oude industrieterreinen en plekken die door stadsuitbreiding werden overgenomen. Sommige zijn goed gemarkeerd, andere vragen meer voorbereiding.

Kies daarom een plek die past bij de manier waarop je wilt kijken. Wie duidelijke resten zoekt, kan beginnen bij funderingen of ruïnes. Wie liever het landschap leest, vindt juist waarde in polders, lege ruimtes, sloten en subtiele hoogteverschillen.

Concrete voorbeelden zijn Rijk, het dorp dat plaatsmaakte voor Schiphol, Castellum Flevum bij Velsen, het verdwenen kasteel Kronenburg bij Castricum, Groot Olmen onder het duinzand en de opeenvolgende verdwenen nederzettingen van Petten. Zij laten zien hoe luchtvaart, oorlog, kustafslag en natuurlijke processen een plek kunnen uitwissen.

Verder ontdekken: