Thema

Bijzondere natuurgebieden in Noord-Holland

Bijzondere natuur ontstaat uit een combinatie van bodem, water, wind, zout, beheer en tijd. Noord-Holland heeft op korte afstand uitzonderlijk verschillende leefgebieden: van natte duinvalleien en wadplaten tot laagveenplassen en stadsrandwildernis. Iedere plek heeft eigen soorten en een eigen beste seizoen. Deze themapagina helpt je bijzondere natuurgebieden in Noord-Holland te kiezen op landschap, soorten en tijd van het jaar. De maandinformatie op de detailpagina’s geeft richting, maar wilde natuur blijft afhankelijk van weer, waterstand en toeval.

Natuurgebieden om te ontdekken ↓

Landschappen met scherpe overgangen

De rijkdom van Noord-Holland zit vaak in overgangen. Droog duin grenst aan een natte vallei, zoet water aan brak gebied en open grasland aan riet of struweel. Juist langs zulke grenzen vinden veel planten, vogels en insecten voedsel, beschutting en broedruimte.

Een klein gebied kan daardoor opvallend veel soorten herbergen. Wie alleen het midden van een landschap bekijkt, mist vaak de meest waardevolle randen. Let daarom op overgangen in hoogte, vocht, begroeiing en bodem.

Natuurbeheer is zichtbaar onderdeel van het verhaal

Veel gebieden zouden zonder beheer snel veranderen. Maaien, plaggen, begrazing, waterpeilbeheer en het afsluiten van broedgebieden houden kwetsbare omstandigheden in stand. Dat maakt natuur niet minder echt. Het laat juist zien dat zeldzame soorten vaak afhankelijk zijn van zorgvuldig gekozen ingrepen in een landschap dat al eeuwen door mensen wordt beïnvloed.

Grazende dieren, gemaaide percelen, stuwen en tijdelijke hekken zijn daarom geen verstoring van het verhaal, maar onderdeel ervan. Ze laten zien hoe natuurbeheer de omstandigheden bewaart waarvan kwetsbare soorten afhankelijk zijn.

Van duinen en wad tot veen en stadsrand

De gebieden op deze pagina laten zien hoe sterk het landschap van Noord-Holland kan verschillen. De Muy, de Slufter, het Zwanenwater, de Schoorlse Duinen en de Amsterdamse Waterleidingduinen laten zien hoe wind, zand en grondwater de kust vormen. Balgzand wordt juist bepaald door zout water en getij.

In het binnenland draait het om laagveen, sloten, riet en open grasland. Het Naardermeer, Ilperveld, Eilandspolder en het Wormer- en Jisperveld zijn waterrijke cultuurlandschappen waarin natuur en eeuwenlang menselijk gebruik niet van elkaar losstaan. De Lange Bretten en De Vijfhoek tonen hoeveel natuur ook aan de stadsrand kan ontstaan.

Soorten volgen hun eigen kalender

Niet ieder dier en niet iedere plant is het hele jaar even zichtbaar. Broedvogels keren in het voorjaar terug, orchideeën bloeien maar kort en grote groepen trekvogels verschijnen afhankelijk van seizoen, weer en waterstand. Zelfs binnen één maand kan een gebied er plots anders uitzien.

Gebruik de maandinformatie op de detailpagina’s daarom als kijkwijzer, niet als belofte. Ze helpen bepalen waar en wanneer je kans maakt op een soort, maar natuur laat zich niet bestellen.

Welke natuurervaring zoek je?

Voor open duin en lange wandelingen kies je een ander gebied dan voor vogels kijken op het wad, observeren vanuit een vogelkijkhut of varen door het veen. De geselecteerde locaties verschillen in toegankelijkheid, ondergrond, rust en beste bezoektijd.

Lees vooraf wat je ter plaatse kunt zien en hoe je het gebied bereikt. Zo voorkom je dat je bij een kwetsbaar vogelgebied een vrije wandeling verwacht, of juist een korte stop plant in een landschap dat pas tijdens een langere tocht echt leesbaar wordt.

Natuurgebieden om te ontdekken

Duinlandschap met water, zand en begroeiing in de Amsterdamse Waterleidingduinen

Foto: Willem Reinier de Jong

Credit: Foto: Willem Reinier de Jong / Nederland Onder Je Voeten

Bewerking: Geen wijzigingen.

Bijzondere natuur

Amsterdamse Waterleidingduinen

Zandvoort, Bloemendaal en Noordwijk

Tussen Zandvoort en Noordwijk liggen de Amsterdamse Waterleidingduinen: een uitgestrekt duinlandschap van open zand, bloemrijke graslanden, vochtige valleien, struweel, bos en lange watergeulen. Sinds 1853 wordt hier water voor Amsterdam gewonnen en gezuiverd. Voorbehandeld rivierwater zakt door het duinzand en stroomt daarna verder naar de zuivering in Leiduin. Tussen de geulen leven damherten, zandhagedissen, rugstreeppadden, nachtegalen, boomleeuweriken en talloze insecten.

Bekijk deze plek

Uitzicht vanaf de omgeving van het Amstelmeer over Balgzand en de Waddenzee

Foto: Michielverbeek

Credit: Foto: Michielverbeek, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Licentie: CC BY-SA 3.0

Bewerking: Geen wijzigingen.

Bron ↗

Bijzondere natuur

Balgzand

Den Helder en Hollands Kroon

Tussen Den Helder en het voormalige eiland Wieringen ligt Balgzand, een uitgestrekt landschap van wadplaten, geulen, kwelders en zilte graslanden. Bij laagwater verspreiden duizenden vogels zich over het droogvallende wad om schelpdieren, wormen en kleine kreeftachtigen te zoeken. Met het opkomende water schuiven zij naar de dijk en andere hoogwatervluchtplaatsen. Vooral rond hoogwater wordt zichtbaar waarom Balgzand tot de vogelrijkste plekken van Noord-Holland behoort.

Bekijk deze plek

Ruige begroeiing en open ruimte in De Lange Bretten in Amsterdam-West

Foto: Marion Golsteijn

Credit: Foto: Marion Golsteijn, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Licentie: CC BY-SA 4.0

Bewerking: Geen wijzigingen.

Bron ↗

Bijzondere natuur

De Lange Bretten

Amsterdam

Tussen Sloterdijk en Halfweg ligt De Lange Bretten, een langgerekte stadswildernis van riet, struweel, water, modderpaden en open grasland. Spoorlijnen, havenranden en woonwijken blijven dichtbij, maar tussen die stedelijke lijnen heeft zich een verrassend rijk natuurgebied ontwikkeld. Blauwborst, boommarter, watervogels, insecten en grote grazers vinden er ruimte in een landschap dat ruig oogt en zorgvuldig wordt beheerd.

Bekijk deze plek

Uitgestrekt duinlandschap van De Muy op Texel met lage vallei, grasland en hoge duinruggen

Foto: Txllxt TxllxT

Credit: Foto: Txllxt TxllxT, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Licentie: CC BY-SA 4.0

Bewerking: Geen wijzigingen.

Bron ↗

Bijzondere natuur

De Muy

Texel

Tussen De Koog en De Slufter ligt De Muy: een jong duingebied met steile hellingen, een langgerekte natte vallei, graslanden, de Muyplas en het donkere dennenbosje Oorlogsschip. Anders dan in De Slufter werd de invloed van zout zeewater hier door een dijkje afgesneden. Regen- en grondwater vormden vervolgens een zoet duinlandschap met orchideeën, parnassia, teer guichelheil en een van Texels oudste lepelaarskolonies.

Bekijk deze plek

De Slufter op Texel met duinen, een zandige vlakte, kweldervegetatie en een wandelpad

Foto: Rasbak

Credit: Foto: Rasbak, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Licentie: CC BY-SA 3.0

Bewerking: Geen wijzigingen.

Bron ↗

Bijzondere natuur

De Texelse Slufter

Texel

Aan de noordwestkant van Texel ligt De Slufter, een zeldzame kwelder die via een geul en een vertakt stelsel van kreken rechtstreeks met de Noordzee is verbonden. Bij hoogwater dringt zeewater diep tussen de duinen door en laat zout, zand en slib achter. Daardoor groeien hier lamsoor, Engels gras, zeekraal en andere zoutplanten. Steltlopers, eenden en kustvogels gebruiken de vlakte om te broeden, rusten en voedsel te zoeken in een landschap dat na iedere storm net iets anders kan zijn.

Bekijk deze plek

Uitzicht vanaf de Hoeckelingsdam over het IJmeer, met De Vijfhoek en de elektriciteitscentrale in de verte

Foto: Milliped

Credit: Foto: Milliped, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Licentie: CC BY-SA 4.0

Bewerking: Geen wijzigingen.

Bron ↗

Bijzondere natuur

De Vijfhoek

Diemen

Aan de oostrand van Amsterdam ligt De Vijfhoek, ook bekend als de Diemer Vijfhoek of het PEN-eiland. Het natuurgebied ontstond rond 1970 op bagger en opgespoten grond in het IJmeer. In enkele tientallen jaren ontwikkelde het kale schiereiland zich tot een dicht mozaïek van wilgenbos, rietland, natte ruigte, kleine plassen en oevers. Blauwborst, Cetti’s zanger, ijsvogel, dodaars, spechten en ringslang vinden er leefgebied, terwijl in herfst en winter watervogels van het IJmeer langs de randen verschijnen.

Bekijk deze plek

Open veenweidelandschap met sloten en graslanden in de Eilandspolder bij Noordeinde

Foto: Dqfn13

Credit: Foto: Dqfn13, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Licentie: CC BY-SA 4.0

Bewerking: Geen wijzigingen.

Bron ↗

Bijzondere natuur

Eilandspolder

Alkmaar

Tussen De Rijp, Schermerhorn, Grootschermer en Noordeinde ligt de Eilandspolder: een eeuwenoud laagveenlandschap van smalle graslanden, sloten, rietkragen en kleine meren. Het oude veeneiland ligt hoger dan de diepe droogmakerijen van de Schermer en de Beemster. In het voorjaar roepen grutto’s en kieviten boven de weilanden; in de winter rusten duizenden smienten op het water en het natte gras. Tussen de percelen liggen zeldzame veenmosrietlanden en trilvenen waar open water langzaam verandert in nieuw veen.

Bekijk deze plek

Open veenweidelandschap met water en riet in het Ilperveld.

Foto: Maarten Sepp

Credit: Foto: Maarten Sepp, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Licentie: CC BY-SA 3.0

Bewerking: Geen wijzigingen.

Bron ↗

Bijzondere natuur

Ilperveld

Landsmeer

Tussen Landsmeer, Den Ilp, Ilpendam en het Noordhollandsch Kanaal ligt het Ilperveld: een waterrijk laagveenlandschap met lange sloten, rietlanden, natte graslanden, trilvenen en honderden smalle veeneilanden. Dicht bij Amsterdam leeft hier een stille wereld van grutto’s, kieviten, rietvogels, veenmossen en Noordse woelmuizen. Het landschap ontstond door veenvorming, turfwinning en eeuwenlang waterbeheer en blijft alleen bestaan dankzij zorgvuldig peilbeheer, begrazing en natuurherstel.

Bekijk deze plek

Open water, riet en moeraslandschap in het Naardermeer

Foto: Rijkswaterstaat

Credit: Bron: Beeldbank Rijkswaterstaat, Rijkswaterstaat, via Wikimedia Commons. Bronvermelding Rijkswaterstaat verplicht.

Licentie: Attribution only – Rijkswaterstaat

Bewerking: Geen wijzigingen.

Bron ↗

Bijzondere natuur

Naardermeer

Gooise Meren

Tussen Amsterdam, Hilversum, Weesp en Naarden ligt het Naardermeer: een natuurlijk meer met helder water, uitgestrekte rietlanden, moerasbos en drassige graslanden. Het gebied werd meermaals bedreigd door drooglegging en zou rond 1900 bijna als vuilstort worden gebruikt. Het verzet daartegen leidde tot de oprichting van Natuurmonumenten en maakte het Naardermeer tot een blijvend symbool van Nederlandse natuurbescherming.

Bekijk deze plek

Open zand, heide en duinlandschap in de Schoorlse Duinen

Foto: FrDr

Credit: Foto: FrDr, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Licentie: CC BY-SA 4.0

Bewerking: Geen wijzigingen.

Bron ↗

Bijzondere natuur

Schoorlse Duinen

Bergen

Bij Schoorl ligt een van de breedste en hoogste duingebieden van Nederland. De Schoorlse Duinen bestaan uit open zand, steile duinruggen, heide, dennenbos en vochtige duinvalleien. Juist de overgangen tussen die landschappen maken het gebied rijk aan soorten. Zandhagedissen warmen zich op open plekken, nachtzwaluwen laten zich in de zomerschemer horen en in het open duin leven onder meer boomleeuwerik, roodborsttapuit en kneu. In de herfst krijgen bosranden en zandige bodems extra kleur door paddenstoelen.

Bekijk deze plek

Smalle graslandpercelen en watergangen in het Wormer- en Jisperveld

Foto: Wolk

Credit: Foto: Wolk, via Wikimedia Commons, publiek domein

Bewerking: Geen wijzigingen.

Bron ↗

Bijzondere natuur

Wormer- en Jisperveld

Wormerland

Tussen Wormer, Jisp, Neck en Oostknollendam ligt het Wormer- en Jisperveld: een uitgestrekt laagveenlandschap waarin water de wegen vervangt. Duizenden smalle graslandpercelen liggen als groene eilanden tussen sloten, vaarten, rietkragen en ondiepe veenplassen. Veel land is alleen per boot bereikbaar. In het voorjaar roepen grutto’s en tureluurs boven de weilanden, terwijl in het riet roerdomp en rietzanger verborgen blijven. Tussen gras en water liggen zeldzame veenmosrietlanden en kleine stukken vochtige laagveenheide.

Bekijk deze plek

Een groot duinmeer met rietoevers en duinen in natuurgebied Zwanenwater bij Callantsoog

Foto: MatsAlkmaar

Credit: Foto: MatsAlkmaar, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Licentie: CC BY-SA 4.0

Bewerking: Geen wijzigingen.

Bron ↗

Bijzondere natuur

Zwanenwater bij Callantsoog

Schagen

Achter de duinen ten zuiden van Callantsoog ligt het Zwanenwater, een vrijwel ongeschonden landschap met twee grote natuurlijke duinmeren, brede riet- en moeraszones, vochtige valleien, heide en open zand. Lepelaars, aalscholvers en moerasvogels gebruiken de meren en oevers als broed- en voedselgebied. In mei en juni kleuren duizenden orchideeën delen van de valleien roze en paars. Later volgen parnassia en heide, terwijl in herfst en winter grote groepen eenden op het water rusten.

Bekijk deze plek

Natuur is meer dan een lijst soorten

Een waarneming maakt een bezoek bijzonder, maar de waarde van een natuurgebied hangt niet af van één vogel, vlinder of plant. Ook bodem, water, stilte, verbinding met andere gebieden en ruimte voor natuurlijke processen bepalen wat een plek bijzonder maakt.

Wie naar het hele landschap kijkt, begrijpt beter waarom een soort juist hier voorkomt. Een rietvogel hoort bij waterpeil en maaibeheer, een duinplant bij kalk, wind en open zand, en een weidevogel bij nat grasland en voldoende rust.

Kies je moment en kijk rustig

Dezelfde plek kan per maand volledig anders zijn. Voorjaarszang, orchideeënbloei, broedkolonies, trekvogels en winterse roofvogels volgen elk hun eigen kalender. Ga vroeg of laat op de dag wanneer je rust en dieren wilt zien.

Blijf op de paden, houd afstand en respecteer tijdelijke afsluitingen. Neem afval mee en laat planten, veren en andere natuurlijke vondsten liggen. Wilde natuur blijft afhankelijk van weer, waterstand en toeval. Juist die onvoorspelbaarheid maakt ieder bezoek anders.

Concrete voorbeelden zijn De Muy en de Slufter op Texel, Balgzand, het Naardermeer, de Amsterdamse Waterleidingduinen en het Wormer- en Jisperveld. Zij lopen uiteen van duinvalleien en wadplaten tot laagveen, rietland en weidevogelgebied.

Nog meer te ontdekken

Bekijk ook de andere thema’s

Natuur staat nooit los van het landschap eromheen. Ontdek ook oude gebouwen, verdwenen plekken, waterwerken en bijzondere verhalen die laten zien hoe Noord-Holland door mensen, natuur en geschiedenis werd gevormd.

Bijna vergetenPlekken die bleven bestaan, maar waarvan het oorspronkelijke verhaal bijna uit beeld verdween.

Heilige plekkenKerken, kapellen en andere plaatsen waar geloof en rituelen hun sporen nalieten.

Iets ouds zienKastelen, ruïnes en andere tastbare resten van het verleden.

Nederland en het waterDijken, gemalen en landschappen die laten zien hoe Noord-Holland met water leerde leven.

Verdwenen plekkenDorpen, gebouwen en landschappen die verdwenen, maar nog sporen in de omgeving achterlieten.

Vreemde verhalenLegenden, onverklaarde gebeurtenissen en oude verhalen die aan echte plekken verbonden bleven.