Het eerste Petten

Het grotere verhaal

Ten zuiden van het huidige Petten lag in de middeleeuwen een dorp bij een duingebied dat het Hondsbosch werd genoemd. De nederzetting stond in oude bronnen bekend als Petten dat Hontsbosch hiet. De precieze verhouding tot namen als Petten in Nolmerban is niet volledig onomstreden, maar historische reconstructies plaatsen deze oude kern ongeveer anderhalve tot twee kilometer ten zuiden van het huidige dorp en dichter bij de toenmalige kust.

Het dorp lag in een landschap dat sterk verschilde van de huidige brede kustzone. Voor de lage polders lag een smalle, kwetsbare duinenrij. Daarachter liepen dijken, watergangen en routes naar Schoorl en het achterland. De kustlijn lag verder westelijk dan tegenwoordig. Tussen duinen, strand en lage gronden ontstond een gemeenschap die leefde van visserij, landbouw en het verkeer langs de kust.

Bij het dorp stond een kerk die aan Willibrord was gewijd. De aanwezigheid van een stenen kerk wijst op meer dan een tijdelijk visserskamp. Rond het gebouw lagen huizen, erven, paden en vermoedelijk een kerkhof. Vissersboten werden op of nabij het strand getrokken en hout uit het duingebied kon worden gebruikt als brandstof voor bakens en het roken van vis. Het eerste Petten was klein, maar stevig verbonden met zee, duinen en achterland.

Verder naar het noorden ontstond in de dertiende eeuw een tweede nederzetting, Petten bi der Sijpe. Daardoor kreeg de oudere kern een nadere aanduiding. De verschillende namen en bestuurlijke indelingen hebben later voor verwarring gezorgd. Middeleeuwse rekeningen noemen afzonderlijke ambachten en dorpen, maar niet iedere naam verwijst noodzakelijk naar een afzonderlijke nederzetting. Vast staat dat de oude kern bij het Hondsbosch zuidelijker lag dan het Petten waaruit het huidige dorp voortkwam.

In de nacht van 18 op 19 november 1421 trof de Sint-Elisabethsvloed de kust. Ter hoogte van Petten brak de smalle duinenrij door. De zee stroomde het achterland binnen en het dorp bij het Hondsbosch ging verloren. Latere grafelijke rekeningen vermeldden dat Petten te niet was gegaan doordat het door de zee was overstroomd. Ook de kerk verdween. Zij werd enkele jaren later noordelijker herbouwd bij Petten bi der Sijpe.

Aan de ramp is een verhaal verbonden over honderden inwoners die in de kerk bescherming zouden hebben gezocht en daar omkwamen. Ook zouden de kerkschatten na de vloed bij Bergen zijn teruggevonden, waarna het verhaal van het Heilig Bloed van Bergen ontstond. Deze overleveringen behoren tot de herinneringscultuur rond de ramp. Dat het dorp en zijn kerk in 1421 verloren gingen, wordt door historische bronnen ondersteund; aantallen slachtoffers en onderdelen van het wonderverhaal zijn minder zeker.

Na de overstroming werd geprobeerd de kust opnieuw te sluiten. Duinen werden hersteld en er kwam een dijk achter de aangetaste kuststrook. Uit die opeenvolgende verdedigingswerken groeide uiteindelijk de Hondsbossche Zeewering. De waterkering beschermde het achterland, maar bracht het verdwenen dorp niet terug. De plaats waar de huizen en kerk hadden gestaan kwam voor de nieuwe verdedigingslijn te liggen en raakte door verdere kustafslag en verschuivend zand uit het landschap gewist.

Het eerste Petten moet niet worden verward met latere nederzettingen die eveneens door kustgeweld of menselijk ingrijpen verdwenen. Een opvolgend dorp werd in 1625 zwaar door de zee getroffen. Eeuwen later werd een nieuwere kern tijdens de Tweede Wereldoorlog afgebroken voor Duitse verdedigingswerken. De geschiedenis van Petten bestaat daardoor uit meerdere verplaatsingen en verdwenen dorpsfasen, waarbij de precieze telling afhangt van welke nederzettingen als afzonderlijk Petten worden beschouwd.

Bovengronds resteert niets dat met zekerheid aan het eerste dorp kan worden toegewezen. Geen funderingslijn, kerkvloer of grafsteen markeert de plaats. De vermoedelijke dorpslocatie ligt voor de huidige kust of onder later gevormde kustlagen. Ook het Palendorp op het strand ligt niet exact op de plek van deze oudste nederzetting. Het kunstwerk herinnert in algemene zin aan verdwenen Petten, maar verbeeldt vooral het later door de zee teruggedrongen dorp.

Het verdwenen landschap wordt het duidelijkst wanneer de huidige kust niet als een vaste grens wordt gezien. Kijk vanaf de duinen naar zee en stel je de kustlijn verder westelijk voor. Achter die oude strandlijn lagen een kerk, vissershuizen en erven. Waar nu golven breken en nieuw zand de kust beschermt, lag ooit het oudste bekende Petten.