Verdwenen plekken
Het verdwenen kasteel van Wijdenes
Aan de toenmalige kust bij Wijdenes stond in de late dertiende eeuw een kasteel van graaf Floris V. De burcht moest zijn macht in West-Friesland ondersteunen en bestond waarschijnlijk nog geen vijftien jaar. Na de dood van Floris in 1296 gaf de kasteelbeheerder de versterking over, waarna de West-Friezen haar volledig afbraken. Door kustafslag en het terugleggen van de dijk raakte de voormalige bouwplaats later onder water. Eeuwenlang bleef de precieze ligging onbekend. In 2025 werden op de bodem van het Markermeer rechthoekige structuren en grote middeleeuwse bakstenen gelokaliseerd die overtuigend als resten van het kasteel zijn geïdentificeerd.
Waarom hierheen?
Wijdenes bewaart het verhaal van een kasteel dat bijna even snel verdween als het werd gebouwd. Het was geen rustig adellijk woonhuis, maar een militair en politiek machtsmiddel in de strijd tussen Holland en de zelfstandige West-Friezen. Na de dood van Floris V werd de burcht overgegeven en afgebroken. Later verdween zelfs de voormalige bouwplaats onder het water. Vanaf de dijk kijk je uit over een ogenschijnlijk leeg Markermeer, terwijl op de bodem resten liggen van een van de langst gezochte kastelen van Noord-Holland.
Wat zie je?
Vanaf de Westfriese Omringdijk zie je het open water van het Markermeer, de lage kuststrook, graslanden en de haven van Wijdenes. Van het kasteel is boven water niets zichtbaar. De resten liggen op de bodem en zijn niet toegankelijk. Ook aan land zijn geen muren, grachten of kasteelheuvel herkenbaar. De verdwenen burcht wordt vooral leesbaar door de combinatie van de oude kustligging, de strategische toegang vanaf het water en de dijk die later landinwaarts werd teruggelegd.
Waarom doet deze plek ertoe?
Het kasteel van Wijdenes stond op een keerpunt in de geschiedenis van West-Friesland. Floris V gebruikte versterkingen om veroverd gebied te controleren, aanvoerroutes te beveiligen en een blijvende grafelijke aanwezigheid af te dwingen. De snelle afbraak van Wijdenes laat zien dat die macht nog lang niet vanzelfsprekend was. De lokalisering onder water verbindt politieke geschiedenis met kustafslag, waterstaat en archeologie. Een gebouw dat als teken van overheersing was bedoeld werd eerst door mensen ontmanteld en daarna door het veranderende kustlandschap aan het zicht onttrokken.
Het grotere verhaal
Aan het einde van de dertiende eeuw vormde West-Friesland nog geen vanzelfsprekend onderdeel van het graafschap Holland. De bewoners van het gebied verdedigden hun zelfstandigheid en kwamen herhaaldelijk in verzet tegen de Hollandse graven. Het vlakke land met sloten, moerassen en moeilijk begaanbare routes maakte militaire campagnes kostbaar en gevaarlijk.
De strijd had ook een persoonlijke lading. Graaf Willem II, de vader van Floris V, was in 1256 tijdens een veldtocht tegen de West-Friezen omgekomen. Zijn paard zakte bij Hoogwoud door het ijs, waarna hij werd gedood. Zijn lichaam bleef jarenlang verborgen. Floris groeide op met het verhaal van die nederlaag en maakte de uitbreiding van zijn gezag over West-Friesland tot een belangrijk onderdeel van zijn politiek.
In 1282 trok Floris opnieuw tegen de West-Friezen op. Volgens de overlevering landde zijn leger bij Wijdenes aan de oostzijde van het gebied. De plaats lag gunstig aan het water en bood toegang tot Drechterland en het West-Friese binnenland. Op 25 juni 1282 vaardigde Floris vanuit Wijdenes een oorkonde uit. Daaruit blijkt dat de grafelijke versterking toen waarschijnlijk al bestond of ten minste bruikbaar was.
Het kasteel werd aangeduid als het Huis te Wijdenes of Huis te Widenisse. Over zijn vorm is nog altijd weinig met zekerheid bekend. Waarschijnlijk ging het om een bakstenen versterking die plaats bood aan een garnizoen en voorraden. Of de burcht torens, een voorburcht of meerdere grachten bezat kan op basis van de huidige vondsten nog niet betrouwbaar worden vastgesteld.
Wijdenes hoorde bij een reeks versterkingen waarmee Floris zijn positie in Noord-Holland verstevigde. Ook bij Medemblik, Alkmaar en Krabbendam lagen grafelijke burchten. Zij beschermden routes en steunpunten, maar hadden ook een duidelijke politieke betekenis. Een stenen kasteel maakte zichtbaar dat de graaf niet alleen met een leger voorbijtrok, maar van plan was zijn gezag blijvend te vestigen.
Voor de West-Friezen moet de burcht een nadrukkelijk teken van grafelijke macht zijn geweest. De aanleg vergde baksteen, hout, arbeid en bevoorrading. Vanuit de versterking konden bewegingen langs de kust en verbindingen naar het binnenland worden bewaakt. De ligging bij het water maakte aanvoer per schip mogelijk.
Floris wist zijn gezag in West-Friesland steeds verder uit te breiden. Een zware overstroming in 1287 verzwakte en isoleerde delen van het gebied. In de jaren daarna erkenden meer gemeenschappen zijn macht. Uiteindelijk liet Floris ook het lichaam van zijn vader terugvinden en overbrengen. Daarmee leek een belangrijk persoonlijk en politiek doel bereikt.
De rust hield echter niet lang stand. Floris V werd in 1296 door edelen gevangengenomen en bij Muiderberg gedood. Zijn dood verzwakte het grafelijke bestuur en bood de West-Friezen gelegenheid om de symbolen van Hollandse overheersing aan te vallen.
Het kasteel bij Wijdenes stond op dat moment onder beheer van Boudewijn van Naaldwijk. Toen de West-Friezen oprukten, gaf hij de versterking over in ruil voor het behoud van zijn leven en dat van zijn familie. Daarna braken de aanvallers de burcht af. Vervolgens trokken zij verder naar het Huys te Nuwendore en naar Medemblik.
De afbraak van Wijdenes was kennelijk zo grondig dat het kasteel niet opnieuw in gebruik werd genomen. Waarschijnlijk bleven alleen lage funderingen, los puin en verspreide bakstenen achter. Hoeveel materiaal werd weggehaald of elders hergebruikt is niet precies bekend.
Ook het kustlandschap bleef niet op zijn plaats. Stormen, golfslag en afkalving tastten het land voor Wijdenes aan. De Hofweide of het Hofland, waarvan een deel in de veertiende eeuw buitendijks lag, hield mogelijk de herinnering aan het voormalige kasteelterrein vast. Na een zware overstroming werd de dijk bij Wijdenes in de vijftiende eeuw verder landinwaarts gelegd.
Daardoor kan de plaats waar de burcht had gestaan buiten de nieuwe waterkering zijn komen te liggen. Land dat in de dertiende eeuw nog droog of vlak bij de kust lag, veranderde vervolgens in een ondiepe waterbodem. Zo verdween niet alleen het gebouw, maar uiteindelijk ook de bouwplaats uit het zicht.
Eeuwenlang boden kaarten, veldnamen en lokale verhalen slechts aanwijzingen. Op sommige voorstellingen verscheen een kasteelachtig teken. Percelen met namen als Hofland werden als mogelijke locaties aangewezen. Geen van deze aanwijzingen leverde echter overtuigend bewijs voor de precieze plek.
In de twintigste eeuw werd systematischer gezocht. Op het land vonden boringen en andere metingen plaats, maar daarbij werden geen duidelijke kasteelfunderingen of grachten aangetroffen. Ook vroeg onderwateronderzoek leverde aanvankelijk onvoldoende zekerheid op. Het Huis te Wijdenes bleef daardoor een van de grote raadsels van middeleeuws West-Friesland.
In de jaren negentig zagen duikers in het Markermeer rijen grote bakstenen op een zandige verhoging. De stenen leken op middeleeuwse kloostermoppen en konden deel hebben uitgemaakt van muren. Door het troebele water, stroming en veranderende zandlagen bleek de plek later moeilijk terug te vinden en nauwkeurig in kaart te brengen.
Nieuwe onderzoekstechnieken veranderden dat. Met sonar en multibeamapparatuur kon de bodem veel gedetailleerder worden onderzocht. Daarbij verschenen rechthoekige patronen. Vrijwillige duikers onderzochten de locatie vervolgens grotendeels op de tast, omdat het zicht onder water vrijwel nihil was.
In augustus 2025 werd bekendgemaakt dat de plek overtuigend als het verdwenen kasteel van Wijdenes was geïdentificeerd. Op de bodem lagen grote middeleeuwse bakstenen en structuren die samen rechthoekige vormen vertoonden. De combinatie van locatie, materiaal en patroon sloot aan bij wat van de verloren burcht mocht worden verwacht.
De identificatie beantwoordt nog niet alle vragen. De exacte omvang van het complex, de indeling van muren en eventuele torens en de hoeveelheid die onder het zand bewaard bleef zijn nog niet volledig vastgesteld. Verder archeologisch en geofysisch onderzoek zal moeten uitwijzen hoe de burcht werkelijk was opgebouwd.
De bekende achttiende-eeuwse tekening helpt daarbij nauwelijks. Jacobus Stellingwerff maakte een fantasievoorstelling van een kasteel dat toen al meer dan vier eeuwen verdwenen was. Het beeld toont hoe latere generaties zich de burcht voorstelden, niet hoe zij er aantoonbaar heeft uitgezien.
Vanaf de dijk is van de resten niets te zien. Het Markermeer ligt breed en open voor de kust. Toch bevindt zich onder dat water een plek waar binnen korte tijd een kasteel werd gebouwd, bezet, overgegeven en afgebroken. De waterbodem bewaart niet alleen de resten van een verdwenen burcht, maar ook een beslissend hoofdstuk in de strijd tussen Holland en West-Friesland.
Verder lezen
- Verdwenen kasteel van Wijdenes teruggevonden in het MarkermeerArcheologie in Nederland
- Duikers vinden in Markermeer precieze locatie van middeleeuws kasteelNOS
- Het verdwenen kasteel bij WijdenesOneindig Noord-Holland
- Van Aelbrechtsberg tot Wijdenes: kastelen in het dertiende-eeuwse landschap van Noord-HollandS. Erades