Thema
Nederland leeft niet alleen naast water, maar dankzij een voortdurend systeem van meten, malen, afvoeren, vasthouden en verdedigen. In Noord-Holland is dat systeem uitzonderlijk goed zichtbaar. Grote nationale werken en kleine lokale voorzieningen vormen samen een landschap dat nooit vanzelfsprekend droog is geweest. Deze themapagina laat zien hoe waterbeheer, overstromingen en landwinning samen de provincie vormden. Dijken en gemalen zijn daarbij niet alleen historische objecten, maar nog altijd onderdelen van een actief netwerk.
12 plekken
Een dijk of gemaal lijkt onbeweeglijk, maar maakt deel uit van een actief netwerk. Peilen veranderen, sluizen openen, pompen slaan aan en beheerders reageren op regen, droogte, rivierafvoer en zeespiegel. Veel historische waterwerken kregen nieuwe techniek, terwijl hun oude ligging nog steeds het systeem bepaalt. Daardoor staan geschiedenis en actuele veiligheid op dezelfde plek.
Daarom staan geschiedenis en actuele veiligheid vaak op dezelfde plek. Een oud sluizencomplex kan nog dagelijks worden gebruikt en een historische dijk kan onderdeel zijn van moderne kustverdediging. Wie goed kijkt, ziet oud metselwerk, nieuwe installaties en actuele meetapparatuur naast elkaar.
De geschiedenis van waterbeheer bestaat ook uit mislukkingen en rampen. Dijkdoorbraken maakten diepe kolken, stormvloeden verzwolgen nederzettingen en militaire inundaties zetten land bewust onder water. Zulke plekken laten zien dat techniek risico kan verkleinen, maar nooit volledig uitschakelt.
Soms werd het landschap na een ramp hersteld, soms bleef de verandering permanent. Een wiel, nieuwe dijklijn of verdwenen dorp herinnert eraan hoe groot de gevolgen konden zijn. Juist deze plekken maken de kwetsbaarheid van het lage land zichtbaar.
Foto: Paul van Galen
Credit: Foto: Paul van Galen / Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Licentie: CC BY-SA 4.0
Bewerking: Geen wijzigingen.
Nederland en het water
Hollands Kroon / Súdwest-Fryslân
De Afsluitdijk is een monumentale waterkering tussen Noord-Holland en Friesland. De dijk sloot de Zuiderzee af van de Waddenzee en veranderde het zoute water geleidelijk in het IJsselmeer. Over een lengte van…
Bekijk deze plek
Foto: Quistnix
Credit: Foto: Quistnix, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.5
Licentie: CC BY-SA 2.5
Bewerking: Geen wijzigingen.
Nederland en het water
Amsterdam
Driemond ligt waar de Gaasp, het Gein en de Smal Weesp samenkomen. Het dorp heette vroeger Geinbrug, maar ontleende zijn huidige naam aan deze waterknoop en aan een verdwenen zeventiende-eeuwse buitenplaats. D…
Bekijk deze plek
Foto: A. J. van der Wal (Ton van der Wal)
Credit: Foto: A. J. van der Wal. Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Licentie: CC BY-SA 4.0
Bewerking: Geen wijzigingen.
Nederland en het water
Purmerend
Binnen de ringdijk van De Beemster ligt geen vanzelf ontstaan platteland, maar een landschap dat vanaf de tekentafel over een drooggevallen meerbodem werd gelegd. Amsterdamse kooplieden lieten het meer tussen…
Bekijk deze plek
Nederland en het water
Haarlemmermeer
Waar nu akkers, woonwijken, snelwegen en Schiphol liggen, klotste tot 1852 het water van het Haarlemmermeer. Het steeds groter wordende meer werd met drie reusachtige stoomgemalen leeggepompt. De Cruquius uit…
Bekijk deze plek
Nederland en het water
Alkmaar
Tussen Amsterdam en Den Helder loopt een kanaal dat bij zijn opening in 1824 tot de grootste scheepvaartwerken ter wereld behoorde. Koning Willem I liet het aanleggen omdat grote zeeschepen Amsterdam steeds mo…
Bekijk deze plek
Nederland en het water
Bergen
Tussen Camperduin en Petten lag eeuwenlang een opvallende onderbreking in de Noord-Hollandse duinenrij. Hier hield geen natuurlijk duinlandschap de Noordzee tegen, maar de harde Hondsbossche en Pettemer Zeewer…
Bekijk deze plek
Foto: Rene Cortin
Credit: Foto: Rene Cortin, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Licentie: CC BY-SA 4.0
Bewerking: Geen wijzigingen.
Nederland en het water
Waterland
Marken raakte in de middeleeuwen van Waterland gescheiden en bleef eeuwenlang als laag eiland in de Zuiderzee liggen. Omdat dijken het water niet altijd konden tegenhouden, concentreerden de bewoners hun huize…
Bekijk deze plek
Foto: Milliped; uitsnede door Saschaporsche
Credit: Foto: Milliped; uitsnede: Saschaporsche, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Licentie: CC BY-SA 4.0
Bewerking: De huidige Commons-versie is bijgesneden door Saschaporsche.
Nederland en het water
Lelystad
Midden in het Markermeer ligt een eilandengroep die pas vanaf 2016 werd aangelegd. Marker Wadden bestaat uit zand, klei en miljoenen kubieke meters slib uit de bodem van het meer. Het project moest geen droog…
Bekijk deze plek
Foto: Dronewar79
Credit: Foto: Dronewar79, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Licentie: CC BY-SA 4.0
Bewerking: Geen wijzigingen.
Nederland en het water
Velsen
Waar vroeger de duinen en de brede vallei van de Breesaap lagen, snijdt sinds 1876 een rechtstreekse vaarweg van Amsterdam naar de Noordzee. Het Noordzeekanaal verving de lange omweg via het Noordhollandsch Ka…
Bekijk deze plek
Nederland en het water
Amsterdam
Aan de oostkant van Amsterdam-Noord liggen het oude dijkdorp Schellingwoude en de Oranjesluizen naast elkaar. De Waterlandse Zeedijk maakte bewoning langs het IJ mogelijk, terwijl het sluizencomplex sinds 1872…
Bekijk deze plek
Foto: Kleon3
Credit: Foto: Kleon3, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Licentie: CC BY-SA 4.0
Bewerking: Geen wijzigingen.
Nederland en het water
Amsterdam
Het Sluishuis staat aan de westelijke toegang tot IJburg, een Amsterdams stadsdeel dat vanaf 1999 op kunstmatige eilanden in het IJmeer werd aangelegd. Het woongebouw rijst deels boven het water uit en omarmt…
Bekijk deze plek
Nederland en het water
Hollands Kroon
De Wieringermeer was nog maar vijftien jaar droog toen de Duitse bezetter op 17 april 1945 de IJsselmeerdijk op twee plaatsen opblies. Binnen twee etmalen veranderde de jonge polder opnieuw in een binnenzee. B…
Bekijk deze plekWaterbeheer ging niet alleen over verdedigen, maar ook over land maken. Meren werden drooggemalen, sloten en vaarten gegraven en nieuwe kavels uitgezet. Daardoor ontstonden rationele landschappen met rechte wegen, boerderijen en vaste waterpeilen.
Wie een droogmakerij bezoekt, kijkt naar een landschap dat als technisch project werd ontworpen. De schaal wordt pas duidelijk vanaf een hoger punt of langs een lange zichtlijn. Ook kleine gemalen, molens en sluizen vertellen hoe het nieuwe land droog bleef.
Kijk bij een waterplek verder dan het bouwwerk. Volg de dijklijn, vergelijk het waterniveau met het land en zoek naar oude kades, sluiskommen en afwateringssloten. Vaak wordt pas vanuit een hoger punt duidelijk hoe groot een polder is of waarom een sluis juist hier ligt.
Let ook op de richting waarin water beweegt. Een gemaal, molen of sluis wordt pas volledig begrijpelijk wanneer je weet welk water hoger ligt, waar het naartoe wordt afgevoerd en welk gebied beschermd moet worden. Daarmee verandert een technisch object in een leesbaar onderdeel van het landschap.
Concrete voorbeelden zijn de Afsluitdijk, Gemaal De Cruquius, de sluizen van IJmuiden, Droogmakerij De Beemster, de Oranjesluizen en de dijkdoorbraak van de Wieringermeer in 1945. Samen tonen zij zowel de technische beheersing van water als de blijvende kwetsbaarheid van het lage land.
Verder ontdekken: