Het verhaal van deze plek
Hier was alleen water
Wie rond het Sluishuis loopt, vergeet gemakkelijk dat deze stadsrand nog maar kort bestaat. Het gebouw staat aan de westkant van IJburg, precies waar de bebouwde eilanden overgaan in het open IJmeer. Vanaf de kade lijkt het woonblok uit het water omhoog te komen. Twee hoeken zijn opgetild en laten licht, boten en zichtlijnen onder het gebouw door.
Dat is meer dan een architectonisch gebaar. Het past bij een wijk die zelf uit het water is ontstaan. Op de plaats van straten, tuinen en woonblokken lag aan het einde van de twintigste eeuw nog het IJmeer. Amsterdam had woningen nodig, maar steeds minder ruimte op bestaande grond. Daarom keek de stad niet alleen naar de randen van het land, maar naar het water zelf.
Een stadswijk begint met zand
In de jaren negentig koos Amsterdam voor de ontwikkeling van IJburg, toen nog vaak Nieuw-Oost genoemd. Het plan bestond uit een reeks kunstmatige eilanden tussen Zeeburgereiland en het open IJmeer. Niet alleen woningen, maar ook wegen, bruggen, tramlijnen, scholen en winkels moesten volledig nieuw worden ontworpen.
De aanleg begon in 1999. Er kwam geen ringdijk om een groot watergebied leeg te pompen, zoals bij een klassieke droogmakerij. In plaats daarvan werd zand op de bodem van het IJmeer gestort, verspreid en verdicht. Laag na laag werd de bodem opgehoogd, totdat nieuw land boven het water uitstak. Nog vóór er een eerste huis stond, moest de stad dus letterlijk worden gebouwd vanaf de bodem van het meer.
Eilanden gemaakt van zand
Zo werden onder meer Steigereiland, Haveneiland en de Rieteilanden gevormd. De nieuwe bodem moest eerst voldoende inklinken voordat wegen, kabels, leidingen en gebouwen konden worden aangelegd. Eind 2002 betrokken de eerste bewoners hun woningen. Daarna groeide IJburg in fasen verder, met verschillende dichtheden en woonvormen per eiland.
Water bleef overal onderdeel van het ontwerp. Grachten, havens, bruggen, steigers en open oevers verbinden de woonbuurten met het IJmeer. Sommige woningen staan direct aan het water, andere kijken uit over brede binnenhavens of smalle kanalen. IJburg ligt daardoor niet alleen naast het water. De wijk gebruikt het water als vaarroute en recreatiegebied, maar ook als onderdeel van het uitzicht en de openbare ruimte.
Een woongebouw dat ruimte laat voor water
Die open relatie met het water is goed zichtbaar rond het Sluishuis. Het gebouw werd ontworpen door Bjarke Ingels Group en Barcode Architects en in 2022 geopend. Het omvat honderden woningen, gezamenlijke voorzieningen en een binnenhaven. Het grote bouwblok sluit aan op de stedelijke schaal van IJburg, maar is zo gevormd dat het water onder en door het complex zichtbaar blijft.
Aan de zijde van het IJmeer loopt het gebouw trapsgewijs omhoog. Aan de andere zijden zijn delen van het gebouw opgetild en steken woningen boven het water uit. Onder die hoge hoeken ontstaan doorgangen en zichtlijnen naar de binnenhaven. De grens tussen gebouw, kade en water wordt daardoor minder scherp. Het Sluishuis staat niet eenvoudig op een oever, maar vormt zelf een deel van de waterkant.
Tussen stad en open IJmeer
Rondom liggen openbare wandelroutes, steigers en zitplekken. Vanaf de kade kijk je over het IJmeer richting Durgerdam en Pampus. Draai je om, dan zie je de compacte bebouwing van Steigereiland en Haveneiland. Op één plek staan daardoor het open water, het nieuw opgespoten land en de nieuwste stedelijke architectuur direct tegenover elkaar.
De aanleg van IJburg ging niet zonder discussie. Woningbouw, bereikbaarheid en stedelijke groei moesten worden afgewogen tegen natuurwaarden, waterkwaliteit en het open landschap van het IJmeer. Tegenstanders vreesden aantasting van leefgebieden en verlies van open water. Rond de eilanden werden daarom ook ondiepe zones, natuurvriendelijke oevers en nieuwe leefgebieden aangelegd.
IJburg laat zien dat modern landmaken nooit alleen een technische prestatie is. Iedere nieuwe landaanwinning verandert stroming, waterdiepte, uitzicht en leefgebied. Tegelijk ontstaan woningen en openbare ruimtes op plekken waar eerder alleen water lag. De grens van Amsterdam werd hier niet simpelweg naar buiten geschoven, maar opnieuw ontworpen.
Loop nog één keer rond het Sluishuis en kijk hoe het gebouw telkens anders op het water reageert. Aan de ene zijde vormt het een stevige stadswand. Aan de andere zijde opent het zich boven de haven en het IJmeer. Het is geen sluis en ook geen traditioneel waterwerk. Toch vat het de kern van IJburg opvallend goed samen: hier maakte Amsterdam eerst land en daarna pas stad, zonder het water helemaal uit beeld te laten verdwijnen.