Het verhaal van deze plek
Een dorp op de dijk
De Oranjesluizen vormen sinds 1872 de scheepvaartverbinding tussen het Binnen-IJ en Buiten-IJ en houden beide watergebieden van elkaar gescheiden.
Schellingwoude ligt op de Waterlandse Zeedijk aan de oostkant van Amsterdam-Noord. De huizen volgen de bochten en hoogteverschillen van de dijk, omdat veilig wonen in het natte veengebied vooral op of direct achter de waterkering mogelijk was.
Door ontwatering daalde de veenbodem en werd het achterland steeds kwetsbaarder. De dijk werd daardoor tegelijk bescherming, verkeersroute en basis voor bewoning.
Langs de Waterlandse Zeedijk ontstond een reeks dijkdorpen, waaronder Schellingwoude, Nieuwendam en Durgerdam. Huizen stonden op de kruin, tegen het talud of direct erachter.
Schellingwoude groeide daarom niet rond een plein, maar als een langgerekt lint. Ondanks de latere opname in Amsterdam bleef die oorspronkelijke schaal goed herkenbaar.
Het IJ verandert en de sluizen komen
In de negentiende eeuw veranderde het waterlandschap rond Amsterdam ingrijpend. Voor de aanleg van het Noordzeekanaal werden delen van het IJ afgedamd en drooggelegd. Het Binnen-IJ kwam binnen het nieuwe kanaalstelsel te liggen, terwijl het Buiten-IJ verbonden bleef met de Zuiderzee.
Tussen beide watergebieden was een gecontroleerde doorgang nodig. Schepen moesten kunnen passeren zonder dat het water vrij van het ene bekken naar het andere stroomde. De smalle verbinding bij Schellingwoude werd daarom gekozen voor een nieuw sluizencomplex.
De eerste steen van de Oranjesluizen werd in 1870 gelegd. Op 18 maart 1872 kwam het complex in gebruik. De drie oorspronkelijke schutsluizen kregen verschillende afmetingen zodat schepen van verschillende afmetingen konden passeren.
Bij het schutten vaart een schip een kolk binnen en sluiten de deuren achter het vaartuig. Daarna wordt water toegelaten of afgevoerd tot het peil overeenkomt met het volgende watergebied. Pas dan kunnen de deuren aan de andere zijde open. Zo blijven Binnen-IJ en Buiten-IJ van elkaar gescheiden terwijl scheepvaart mogelijk blijft.
Oud en nieuw naast elkaar
De binnenvaart groeide en schepen werden groter. De negentiende-eeuwse kolken konden het moderne verkeer niet langer efficiënt verwerken. Daarom werd naast de oude sluizen de veel grotere Prins Willem-Alexandersluis gebouwd, die in 1995 in gebruik kwam.
Hierdoor is het verschil tussen historische en moderne waterbouw direct zichtbaar. De oude sluizen vormen een reeks kleinere kamers en gebouwen. De nieuwe sluis is veel groter van opzet, maar vervult in wezen nog altijd dezelfde taak: schepen doorlaten en tegelijk het water beheersen.
Twee manieren van leven met water
Dorp en sluizen lijken misschien afzonderlijke werelden, maar zij horen bij hetzelfde verhaal. De Waterlandse Zeedijk bepaalde eeuwenlang waar mensen veilig konden wonen. De Oranjesluizen kregen later een belangrijke rol in de regeling van het waterpeil en de scheepvaart voor een gebied dat veel verder reikt dan Schellingwoude.
Loop daarom niet alleen naar de sluizen. Kijk eerst naar de kleine huizen, hoogteverschillen en bochten van het oude dijklint. Kijk daarna naar de rechte kolken, bewegende deuren en wachtende schepen. In die overgang zie je hoe leven met water veranderde: van aanpassen aan het landschap naar steeds preciezere technische beheersing.