Zwanenwater bij Callantsoog

Het grotere verhaal

Het Zwanenwater ligt achter de zeereep ten zuiden van Callantsoog. Vanaf de kust is nauwelijks te vermoeden dat tussen de duinen twee grote zoetwatermeren liggen. Het Eerste Water en Tweede Water vormen de kern van een landschap met rietmoeras, vochtige duinvalleien, heide, graslanden, open zand en kleine bossen. De Noordzee ligt dichtbij, maar regenwater en grondwater bepalen hier het beeld.

Het huidige landschap ontstond na eeuwen van stormvloeden, kustafslag en herstel. Rond de late middeleeuwen was de oude duinenrij sterk onderbroken en drong het zeegat van de Zijpe ver het land binnen. Na de zware stormvloed van 1553 werd de Zijperzeedijk aangelegd. Aan de zeezijde vormden zich daarna nieuwe duinenrijen. Water bleef tussen die ruggen staan en vormde aanvankelijk één langgerekt duinmeer.

Stuivend zand snoerde dat meer later op verschillende plaatsen in. Zo ontstonden het Eerste en Tweede Water. Rond de ondiepe meren ontwikkelden zich brede rietkragen, galigaanmoerassen, wilgenstruweel en natte graslanden. Verder van het water liggen vochtige valleien, kalkarme heide, droge duingraslanden en open zand. Op korte afstand volgen daardoor zeer verschillende leefgebieden elkaar op.

Een belangrijk verschil met veel andere vastelandsduinen is dat het Zwanenwater nooit voor drinkwaterwinning werd gebruikt. Kunstmatige onttrekking en infiltratie veranderden elders de waterhuishouding ingrijpend. Hier bleven de natuurlijke schommelingen van regen- en grondwater veel beter behouden. Dat gaf vochtige valleien en voedselarme vegetaties ruimte om op grote schaal voort te bestaan.

De twee meren behoren tot de grootste natuurlijke duinmeren van West-Europa. Ze worden omzoomd door riet, grote zeggen, galigaan en wilgen. Galigaan vormt dichte velden van hoge, scherpgerande bladeren. Tussen riet en moeras leven blauwborst, rietzanger, baardman, waterral en roerdomp. Bruine kiekendieven jagen laag boven de begroeiing. Aalscholvers broeden in kolonies en lepelaars zoeken met hun platte snavel naar kleine vissen en waterdieren.

Buiten het broedseizoen veranderen de meren in rustplaatsen voor eenden. Smienten, slobeenden, krakeenden en kuifeenden verzamelen zich op het open water. In koudere perioden kunnen grote zaagbekken verschijnen. Tijdens de trek gebruiken ook andere watervogels het gebied als tussenstop vlak achter de Noordzeekust.

De vochtige duinvalleien zijn minstens zo bijzonder als de meren. In mei en juni kunnen brede orchis en rietorchis er met duizenden tegelijk bloeien. Later volgen parnassia en andere planten van schoon, voedselarm grondwater. In zure en sterker ontkalkte delen groeien dophei, kraaihei en veenmossen. Enkele centimeters hoogteverschil kunnen al bepalen hoe lang een plek nat blijft en welke planten er groeien.

Zonder beheer zouden open valleien en heide langzaam dichtgroeien met duinriet, struiken en bomen. Daarom worden delen gemaaid, begraasd of geplagd. Maaisel wordt afgevoerd om de bodem voedselarm te houden en op enkele plaatsen krijgt zand opnieuw ruimte om te stuiven. Dat beheer is gericht op variatie: niet alles openmaken, maar voorkomen dat zeldzame lage vegetaties verdwijnen.

Open zand en tijdelijke poelen zijn eveneens waardevol. Zandhagedissen warmen op langs zonnige overgangen tussen kale bodem en lage begroeiing. Rugstreeppadden gebruiken ondiepe plassen in de valleien en laten op zachte voorjaarsavonden hun rollende roep horen. Libellen, vlinders, bijen en zweefvliegen profiteren van water, beschutting en bloemrijke duingraslanden.

De wandelroutes blijven bewust op afstand van de kwetsbaarste groeiplaatsen en broedkolonies. Vogelkijkhutten en uitzichtpunten geven zicht over de meren zonder voortdurend rustende vogels te verstoren. Voor toegang is een entreekaart nodig. Een gids is niet vereist, maar stevige schoenen zijn verstandig omdat delen van de route nat, mul of ongelijk kunnen zijn.

Het landschap verandert sterk met de seizoenen. In het vroege voorjaar overheersen bleek riet, open water en kale duinen. Mei en juni brengen orchideeën en intensieve vogelzang. Parnassia bloeit later in de zomer en in augustus kleuren delen van de heide paars. In herfst en winter worden de meren steeds belangrijker voor eenden en andere wintergasten.

Vanaf hogere duinen wordt de volledige opbouw zichtbaar. Aan de westkant ligt de Noordzee, aan de oostkant de polder. Daartussen volgen open zand, heide, vochtige valleien, rietmoeras en donkere watervlaktes elkaar op. Die korte afstanden maken het mogelijk dat lepelaars, orchideeën, rugstreeppadden en zandhagedissen binnen één gebied leven.

Het Zwanenwater is daardoor meer dan twee mooie meren. De rietkragen vertellen over verlanding, orchideeën over schoon grondwater, heide over oude ontkalkte duinen en open zand over voortdurende verjonging. Samen vormen ze een zeldzaam zoetwaterlandschap achter de zeereep.