De Vijfhoek

Het grotere verhaal

De Vijfhoek ligt aan de noordoostkant van Diemen, tussen de Diemerzeedijk, het IJmeer en de elektriciteitscentrale van Over-Diemen. Het gebied wordt ook Diemer Vijfhoek en PEN-eiland genoemd. Wie vanaf het wandelpad tussen riet en wilgen loopt, ziet nauwelijks dat vrijwel alle grond hier pas rond 1970 werd aangebracht. Het dichte bos en de natte bodem wekken de indruk van een ouder moeras, maar onder de wortels ligt bagger uit grootschalige technische werken.

Bij de aanleg van de elektriciteitscentrale en de verbreding van het Amsterdam-Rijnkanaal kwamen grote hoeveelheden grond en baggerslib vrij. Het materiaal werd buitendijks in het IJmeer gestort en vormde een schiereiland van ongeveer tachtig hectare. Dijken moesten voorkomen dat het nieuwe land weer zou wegspoelen. De vijfhoekige vorm gaf het gebied zijn naam.

Aanvankelijk lag hier een kale, natte en ongelijke bodem. Zaden kwamen met wind, water en vogels mee. Wilgen vestigden zich snel op de vochtige grond en langs ondiepe randen groeide riet. In laagten bleven plassen staan, terwijl hoger opgespoten stukken droger werden. Binnen enkele tientallen jaren ontstond een mozaïek van jong moerasbos, rietland, natte ruigte, open water en modderige oevers.

De ontwikkeling verliep niet overal gelijk. Het westelijke deel is via wandelpaden toegankelijk. Het oostelijke deel blijft afgesloten en biedt rust aan broedende vogels en andere dieren. Juist het naast elkaar bestaan van een bezochte rand en een ontoegankelijke kern is belangrijk. Dieren kunnen zich terugtrekken in dichte rietvelden, nat bos en afgelegen oevers, terwijl aan de westkant ruimte blijft om het landschap te ervaren.

Het wilgenbos heeft geen regelmatige opbouw. Stammen staan dicht opeen, takken breken af en omgevallen bomen blijven liggen. Dood hout trekt kevers, schimmels en andere organismen aan en biedt spechten voedsel en nestmogelijkheden. Brandnetels, bramen, vlieren en hoge kruiden vullen de openingen. Op de natste plekken zakken bladeren en hout langzaam weg in een donkere, zachte bodem.

In het voorjaar wordt het gebied vooral hoorbaar. Blauwborsten zingen op de overgang tussen riet, jonge wilgen en open modder. Rietzangers en snorren blijven grotendeels verborgen tussen de stengels. De Cetti’s zanger verraadt zich met een plotselinge, krachtige uitbarsting vanuit dichte dekking. In het bos klinken spechten en soms de fluitende zang van de wielewaal. Welke soorten opvallen, verschilt per jaar en verandert mee met de groei van het bos.

Kleine plassen en rustige watergangen voegen een andere laag toe. Dodaarsen verdwijnen gemakkelijk tussen overhangende planten en ijsvogels scheren laag over het water. Ringslangen gebruiken poelen, oevers en warme dijkjes. Ze kunnen uitstekend zwemmen en jagen op amfibieën en kleine vissen. Een ontmoeting duurt meestal kort; bij beweging verdwijnen de dieren snel in water of begroeiing.

Aan de noord- en oostzijde sluit het gebied aan op het IJmeer. Daar verschijnen aalscholvers, futen, eenden en grote zilverreigers. In de trektijd volgen vogels de oevers van IJmeer en Markermeer of steken ze het open water over. Boomvalk en andere roofvogels kunnen boven het schiereiland jagen. De ligging maakt onverwachte waarnemingen mogelijk, al vormen incidentele zeldzaamheden niet de dagelijkse kern van het gebied.

De Vijfhoek is onderdeel van een groter groen netwerk. Via oevers, dijken en natuurstroken bestaat een verbinding met het Diemerpark, de Diemerscheg en gebieden richting Muiden en Waterland. Voor vogels, ringslangen en andere mobiele dieren zijn dit geen losstaande natuurgebiedjes. Ze gebruiken verschillende plekken om te broeden, voedsel te zoeken, te rusten en te overwinteren.

De menselijke oorsprong blijft ondertussen zichtbaar. Hoogspanningslijnen, bruggen, dijken en de centrale staan vlakbij. Vanaf open plekken verschijnt IJburg aan de horizon en verkeersgeluid kan het gebied binnendringen. Na enkele bochten sluit het wilgenbos het uitzicht echter af. Dan blijven vooral natte bodem, ritselend riet en vogelzang over.

Het landschap blijft veranderen. Riet groeit in ondiep water, open ruigte ontwikkelt zich tot wilgenbos en oude bomen vallen om. Zonder beheer zouden sommige plassen, rietzones en open plekken geleidelijk verdwijnen. Het doel is daarom niet om de natuur netjes te maken, maar om voldoende variatie en natte omstandigheden te bewaren. Waterpeil, rust en de verbinding met het IJmeer zijn daarbij belangrijker dan een verzorgd uiterlijk.

Een wandeling is gratis en vereist geen gids. De paden in het westelijke deel kunnen na regen zeer modderig en glad zijn. Het afgesloten oostelijke deel mag niet worden betreden. Fietsen en loslopende honden zijn niet toegestaan; voor honden zijn de borden bij de toegang leidend. Een observatiescherm en open oevers bieden zicht op het water zonder voortdurend het rustgebied binnen te gaan.

De seizoenen geven ieder een ander beeld. In het vroege voorjaar dringt licht nog tot de natte bosbodem door. Daarna sluit het bladerdak en wordt het gebied groen en besloten. In voorjaar en zomer overheersen vogelzang, riet en insecten. De herfst brengt trekkende vogels langs het IJmeer. In de winter worden water, kale wilgen en dood hout opnieuw duidelijk zichtbaar.

De Vijfhoek bewijst niet dat nieuwe natuur oude natuur kan vervangen. Oude bossen, historische moerassen en oorspronkelijke kustlandschappen blijven onvervangbaar. Het gebied toont wel hoe snel een ingewikkeld ecosysteem kan ontstaan wanneer een kale technische restlocatie jarenlang ruimte krijgt. De natuur werd hier niet tot in detail ontworpen. Water, zaden, wortels, afbraak en opeenvolgende generaties dieren en planten deden het meeste werk.

Onder het riet en het wilgenbos blijft de kunstmatige bodem aanwezig. Naast het gebied blijft de centrale draaien en over de bruggen trekt verkeer voorbij. Toch leven hier ijsvogels, spechten, moerasvogels en ringslangen. Precies daarin ligt de betekenis van De Vijfhoek: een jong landschap waarin infrastructuur nooit verdwijnt, maar waar tussen de harde lijnen onverwacht veel wild leven is ontstaan.