Eilandspolder

Het grotere verhaal

De Eilandspolder ligt tussen de diepe droogmakerijen van de Schermer en de Beemster. Vanaf de lage dijken lijkt het gebied vrijwel vlak, maar het oude veeneiland ligt hoger dan de polders eromheen. Smalle graslanden, sloten, rietkragen en kleine plassen lopen tot aan de horizon. De naam herinnert aan de tijd waarin het Schermereiland tussen grote meren en open water lag.

De basis van het landschap is veen. Eeuwenlang groeiden planten in drassige omstandigheden en vormden afgestorven resten steeds dikkere veenlagen. Vanaf de middeleeuwen groeven bewoners sloten om het water af te voeren. Zo ontstonden lange, smalle percelen waarop vee kon grazen en hooi werd gewonnen. Het patroon van die ontginning is nog altijd duidelijk zichtbaar.

Ontwatering maakte landbouw mogelijk, maar zorgde ook voor bodemdaling. Zodra veen uitdroogt, klinkt het in en verteert het door contact met lucht. Het land kwam daardoor steeds lager te liggen en moest voortdurend worden bemalen. Molens, sluizen en later gemalen hielden het peil beheersbaar. De Eilandspolder werd geen droog land, maar een kunstmatig onderhouden evenwicht tussen te nat en te droog.

Dat natte karakter is belangrijk voor weidevogels. In het voorjaar keren grutto’s, kieviten en scholeksters terug naar de open graslanden. Zij hebben vochtige, kruidenrijke percelen nodig waarin wormen en insecten bereikbaar blijven. Rust, laat maaien en voldoende hoog water zijn vooral voor kuikens van groot belang.

Na de zomer verandert het vogelbeeld. Goudplevieren en andere trekvogels gebruiken de graslanden als rustplaats. In de winter kunnen duizenden smienten op plassen, brede sloten en natte weilanden bijeenkomen. Wintertalingen, meerkoeten en ganzen voegen zich daarbij. Het open landschap is dan niet stil, maar gevuld met roepende en opvliegende groepen.

Tussen de graslanden liggen plassen, brede watergangen en oude veenputten. Langs beschutte oevers begint open water langzaam dicht te groeien. Eerst ontstaan drijvende wortelmatten en waterplanten, daarna volgen riet, zeggen, varens en veenmossen. Zo vormt zich verlandingsvegetatie: nieuw land dat nog zacht, drijvend en beweeglijk kan zijn.

Veenmosrietland is een van de kwetsbaarste stadia van die ontwikkeling. Veenmos houdt regenwater vast en maakt de bodem zuur en voedselarm. Daardoor kunnen varens, orchideeën, zeggen en bijzondere mossen groeien die in gewone graslanden weinig kans hebben. Zonder beheer verandert het open rietland echter langzaam in struweel en bos.

Daarom worden riet en ruigte gemaaid en afgevoerd en worden jonge bomen en struiken verwijderd. Plaatselijk wordt voedselrijke grond weggehaald. Dat is nodig omdat stikstof en voedselrijk water snelgroeiende planten bevoordelen. Wanneer braam, struiken en hoog riet gaan overheersen, verdwijnen de lage en langzaam groeiende soorten van trilveen en veenmosrietland.

De sloten vormen zelf een groot leefgebied. In rustige, plantenrijke watergangen leven bittervoorn en kleine modderkruiper. Bittervoorns zijn afhankelijk van grote zoetwatermosselen, waarin de eitjes worden gelegd. Helder water, voldoende waterplanten en zorgvuldig slootonderhoud zijn daarom net zo belangrijk als het beheer van de graslanden.

Ook de Noordse woelmuis profiteert van het natte eilandenlandschap. De soort leeft verborgen in rietlanden, ruige oevers en vochtige graslanden. Water houdt concurrerende muizensoorten vaak beter tegen. Wanneer rietstroken verdrogen of eilandjes met droog land verbonden raken, verliest de Noordse woelmuis dat voordeel.

Landbouw en natuurbeheer zijn in de Eilandspolder nauw met elkaar verbonden. Maaien en begrazing houden het landschap open, maar weidevogels vragen tegelijk om rust en uitgesteld maaien. Sommige zachte percelen zijn alleen per boot bereikbaar en zware machines kunnen er nauwelijks worden gebruikt. Traditioneel gebruik sluit daardoor op bepaalde plaatsen nog goed aan bij de natuurwaarden.

Vanaf de wegen en dijken rond Noordeinde, Grootschermer, Schermerhorn en De Rijp is het oude verkavelingspatroon goed te zien. Vanaf het water wordt de structuur pas volledig duidelijk. Een kano of kleine boot beweegt tussen rietkragen, lage bruggen en langgerekte percelen. Boerderijen en kerktorens blijven boven het vlakke land zichtbaar.

De toekomst van het gebied draait om water. Een hoger peil remt veenafbraak en bodemdaling, maar kan landbouw moeilijker maken. Een lager peil maakt de grond beter bewerkbaar, maar versnelt uitdroging en oxidatie. Ook voedselrijk water en stikstof zetten de kwetsbare vegetaties onder druk. Beheer betekent daarom voortdurend zoeken naar een werkbaar evenwicht.

De Eilandspolder is geen ongerept natuurgebied en ook geen gewone landbouwpolder. Sloten zijn gegraven, percelen gevormd en waterstanden kunstmatig geregeld. Juist uit die lange omgang met water ontstond een landschap waarin weidevogels, watervogels, vissen, veenmossen en kleine zoogdieren naast elkaar kunnen bestaan.

Iedere sloot, rietrand en smalle grasstrook maakt deel uit van hetzelfde systeem. Boven het land roept de grutto, in het riet zingt de rietzanger en onder water beweegt de modderkruiper. Het oude veeneiland leeft doordat land en water nergens volledig van elkaar zijn gescheiden.