Bijna vergeten
De Nollen bij Den Helder
Aan de rand van Den Helder ligt een binnenduinlandschap dat lang tussen wal en schip viel. Er lagen bunkers, ruigte, opslagplekken, waterpartijen en stukken grond waar de stad nauwelijks naar omkeek. Vanaf 1980 begon kunstenaar R.W. van de Wint hier te werken aan een landschap van staal, kleur, paden, beschilderde ruimten en oude militaire resten. De Nollen voelt daardoor niet als een gewoon park of museum, maar als een terrein waar verwaarlozing, oorlogssporen en verbeelding in elkaar zijn gegroeid.
Waarom hierheen?
Tussen de lage duinen, bunkers, waterpartijen en stalen vormen is nog te voelen dat dit terrein ooit een rafelrand was. De oude militaire structuren zijn niet weggehaald of gladgestreken, maar opgenomen in een langzaam opgebouwd landschap. Daardoor loop je hier door een plek waar restgrond, oorlogserfgoed en kunst niet naast elkaar staan, maar elkaar voortdurend raken.
Wat zie je?
Je ziet een glooiend binnenduinlandschap bij Station Den Helder Zuid, met waterpartijen, ruigte, paden, cortenstalen vormen, beschilderde bunkers en architectonische bouwsels. Het terrein wordt meestal onder begeleiding bezocht. De kunstwerken staan niet los in het landschap, maar zijn verweven met duin, licht, begroeiing, hoogteverschillen en oude militaire structuren.
Waarom doet deze plek ertoe?
De Nollen bewaart een stuk Den Helder dat gemakkelijk had kunnen verdwijnen onder opruiming, nieuwbouw of nette herinrichting. De bunkers, duinresten en rafelige grond zijn onderdeel gebleven van het verhaal. R.W. van de Wint maakte er geen schone reconstructie van, maar gebruikte juist de ruigheid van het terrein om een nieuw landschap te laten ontstaan.
Het grotere verhaal
De Nollen ligt aan de rand van Den Helder, waar spoor, wegen, bebouwing en binnenduin elkaar raken. Het terrein had lang een onbestemd karakter. Er lagen lage duinen, water, ruigte, bunkers en opslagplaatsen, maar nauwelijks iets wees op een samenhangend geheel. Het was geen klassiek natuurgebied, geen herkenbaar monument en ook geen aangelegd park.
Vanaf 1980 begon kunstenaar R.W. van de Wint hier te werken. Hij plaatste niet eenvoudig beelden in het landschap, maar maakte het landschap zelf tot onderdeel van zijn kunst. Grond, water, bunkers, paden, hoogteverschillen en licht werden opgenomen in één langzaam groeiend geheel.
De Nollen laat zich daardoor niet in één oogopslag begrijpen. Lage duinen en gras vormen de eerste laag. Daarna verschijnen roestbruine stalen vormen, beschilderde ruimten en half in de aarde verdwenen bunkers. De plek werkt niet als een museumzaal met losse objecten, maar als een landschap waarin iedere bocht en iedere verandering van standpunt iets nieuws zichtbaar maakt.
De militaire resten vormen een belangrijk onderdeel van dat landschap. De bunkers uit de Tweede Wereldoorlog werden niet verwijderd of afzonderlijk als oorlogsmonument gepresenteerd. Van de Wint nam ze op in zijn werk. Soms blijven ze duidelijk herkenbaar als betonnen verdedigingswerken. Op andere plaatsen worden ze donkere ruimten, dragers van kleur of zware vormen in het duin.
Daardoor verandert hun betekenis zonder dat hun verleden verdwijnt. De bunkers blijven resten van oorlog, maar maken tegelijk deel uit van een nieuw kunstlandschap. Beton, zand, staal, verf, gras en water liggen niet naast elkaar als losse lagen, maar grijpen in elkaar.
Ook het binnenduinlandschap bepaalt hoe De Nollen wordt ervaren. Een nol is een lage duin of zandige hoogte. Zulke kleine glooiingen sturen zichtlijnen en laten kunstwerken verschijnen en weer verdwijnen. Het terrein is geen vlakke ondergrond waarop kunst is neergezet. Beweging door het landschap is een deel van het werk.
Veel vormen zijn gemaakt van cortenstaal. Onder invloed van regen, wind, zout en tijd krijgt het staal een roodbruine huid. Die kleur past bij zand, helmgras en verweerd beton. In fel zonlicht kan het materiaal scherp tegen de lucht afsteken, terwijl het op een grijze dag bijna in de bodem lijkt terug te zakken.
Kleur speelt een even grote rol. Van de Wint werkte als schilder, beeldhouwer en bouwer. Sommige binnenruimten lijken op schilderijen waarin je kunt binnengaan. Andere werken gedragen zich als muren, tunnels of tekens in het landschap. De grens tussen schilderkunst, sculptuur en architectuur vervaagt.
De Nollen werd Van de Wints levenswerk. Hij bleef jarenlang bouwen, schilderen en veranderen. Het terrein kreeg daardoor geen definitieve, afgeronde vorm. Het lijkt nog steeds in beweging, alsof wind, roest, begroeiing en licht het werk verderzetten.
Na zijn dood in 2006 bleef het terrein als geheel bestaan. Stichting De Nollen beheert het gebied en maakt bezoek onder begeleiding mogelijk. Dat beperkte toegangssysteem past bij de aard van de plek. De betekenis zit niet alleen in afzonderlijke werken, maar in de samenhang tussen routes, ruimten, zichtlijnen en landschap.
De oude rafelige stadsrand is daarbij niet volledig verdwenen. De begroeiing blijft ruig, paden lopen onregelmatig en betonnen massa’s steken soms onverwacht uit het zand. De plek is zorgvuldig gevormd, maar niet gladgestreken. Juist daardoor blijft de geschiedenis van het terrein voelbaar.
Ook Den Helder klinkt in De Nollen door. De stad is gevormd door zee, marine, oorlog, spoorlijnen, kanalen en wederopbouw. In De Nollen keren die elementen terug als wind, zand, beton, staal en open ruimte. Het militaire verleden is hier niet vastgezet in een traditioneel monument, maar omgevormd tot een landschap.
De Nollen heeft daardoor meerdere levens in zich. Het was duingrond, militair terrein, verwaarloosde stadsrand, opslagplaats, atelier en werkterrein. Nu vormt het een kunstlandschap waarin die oudere lagen nog aanwezig zijn.
De grote stalen werken trekken de aandacht, maar zijn niet belangrijker dan de bunkers, waterpartijen, lage duinen en ruige begroeiing. Pas in hun onderlinge samenhang wordt duidelijk wat Van de Wint hier maakte: geen verzameling beelden, maar een landschap waarin oorlogsresten en kunst elkaar blijven beïnvloeden.
De Nollen laat zien dat een moeilijke plek niet netjes hoeft te worden weggewerkt om opnieuw betekenis te krijgen. De bunkers zijn niet uitgewist en de duingrond is niet veranderd in een keurig park. De ruigheid bleef bestaan en werd onderdeel van het werk.
Daarom is De Nollen meer dan een kunstlocatie. Het is een oud randlandschap dat een tweede leven kreeg zonder zijn verleden te verliezen. In roestend staal, gras tegen beton, lage duinen en open lucht schuiven oorlog, verwaarlozing, kunst en herstel in elkaar.
Verder lezen
- De NollenStichting De Nollen
- Over het museumStichting De Nollen
- Kunstproject De NollenOneindig Noord-Holland
- De Nollen, from bunker complex to artworkEurope Remembers
- De Nollen bij Den HelderLandschap Noord-Holland