Sluishuis en het gemaakte land van IJburg

Het grotere verhaal

Het Sluishuis staat aan de westkant van IJburg, waar de bebouwde eilanden grenzen aan het open water van het IJmeer. Vanaf sommige gezichtspunten lijkt het woongebouw rechtstreeks uit het water omhoog te komen. Twee hoeken zijn opgetild, waardoor onder het gebouw open zichtlijnen en doorgangen naar een kleine binnenhaven zijn ontstaan. Die vorm past bij een stadsdeel dat zelf in het water werd aangelegd.

Plannen voor een grote uitbreiding aan de oostkant van Amsterdam bestonden al in de twintigste eeuw. De stad groeide en had nieuwe woningen nodig, terwijl geschikte bouwgrond steeds schaarser werd. Bestaande polders en stadsranden boden niet genoeg ruimte voor de verwachte groei. Daarom verschoof de blik naar het IJmeer, waar nieuwe eilanden een uitbreiding van de stad mogelijk moesten maken.

In de jaren negentig koos Amsterdam voor de ontwikkeling van IJburg, aanvankelijk aangeduid als Nieuw-Oost. Het plan voorzag in een reeks kunstmatige eilanden tussen Zeeburgereiland en het open IJmeer. Wegen, bruggen, openbaar vervoer, woningen en voorzieningen moesten als één nieuw stadsdeel worden ontworpen. De uitbreiding was daarmee niet alleen een woningbouwproject, maar ook een nieuwe ingreep in de verhouding tussen Amsterdam en het omringende water.

De aanleg begon in 1999. Anders dan bij een traditionele droogmakerij werd geen groot watergebied met een ringdijk omsloten en leeggepompt. Zand werd laag voor laag op de bodem van het IJmeer aangebracht. Onder water werd het verspreid en verdicht, waarna nieuwe lagen boven de waterspiegel werden opgespoten. Het land ontstond dus niet door water weg te malen, maar door de bodem plaatselijk op te hogen.

Zo werden onder meer Steigereiland, Haveneiland en de Rieteilanden gevormd. De nieuwe bodem moest eerst voldoende inklinken voordat wegen, kabels, leidingen en gebouwen konden worden aangelegd. Eind 2002 betrokken de eerste bewoners hun woningen. Daarna groeide IJburg in fasen verder, met verschillende dichtheden en woonvormen per eiland.

Water bleef overal onderdeel van het ontwerp. Grachten, havens, bruggen, steigers en open oevers verbinden de woonbuurten met het IJmeer. Sommige woningen staan direct aan het water, andere kijken uit over brede binnenhavens of smalle kanalen. IJburg ligt daardoor niet alleen naast het water. De wijk gebruikt het water als vaarroute, recreatiegebied, uitzicht en openbare ruimte.

Die open relatie met het water is goed zichtbaar rond het Sluishuis. Het gebouw werd ontworpen door Bjarke Ingels Group en Barcode Architects en in 2022 geopend. Het omvat honderden woningen, gezamenlijke voorzieningen en een binnenhaven. Het grote bouwblok sluit aan op de stedelijke schaal van IJburg, maar is zo gevormd dat het water onder en door het complex zichtbaar blijft.

Aan de zijde van het IJmeer loopt het gebouw trapsgewijs omhoog. Aan andere kanten zijn delen van het volume opgetild en steken woningen boven het water uit. Onder die hoge hoeken ontstaan doorgangen en zichtlijnen naar de binnenhaven. De grens tussen gebouw, kade en water wordt daardoor minder scherp. Het Sluishuis staat niet eenvoudig op een oever, maar vormt zelf een deel van de waterkant.

Rondom liggen openbare wandelroutes, steigers en zitplekken. Vanaf de kade kijk je over het IJmeer richting Durgerdam en Pampus. Draai je om, dan zie je de compacte bebouwing van Steigereiland en Haveneiland. Op één plek staan daardoor het open water, het nieuw opgespoten land en de nieuwste stedelijke architectuur direct tegenover elkaar.

De aanleg van IJburg ging niet zonder discussie. Woningbouw, bereikbaarheid en stedelijke groei moesten worden afgewogen tegen natuurwaarden, waterkwaliteit en het open landschap van het IJmeer. Tegenstanders vreesden aantasting van leefgebieden en verlies van open water. Rond de eilanden werden daarom ook ondiepe zones, natuurvriendelijke oevers en nieuwe leefgebieden aangelegd.

IJburg laat daarmee zien dat modern landmaken meer is dan een technische opgave. Iedere nieuwe zandmassa verandert stroming, diepte, uitzicht en leefgebied. Tegelijk ontstaan woningen en openbare ruimtes op plekken waar eerder alleen water lag. De grens van de stad wordt hier niet simpelweg naar buiten geschoven, maar opnieuw ontworpen als een overgang tussen bebouwing en meer.

Loop rond het Sluishuis en let op hoe het gebouw telkens anders op het water reageert. Aan de ene zijde vormt het een gesloten stedelijke wand, aan de andere zijde opent het zich boven de haven en het IJmeer. Kijk vervolgens naar de lage eilanden en de verre horizon. Het Sluishuis is geen sluis en evenmin een traditioneel waterwerk, maar vat wel de kern van IJburg samen: Amsterdam maakte hier ruimte om te wonen zonder het water volledig uit het landschap te verwijderen.